İsrail'de 2023 yargı reformu tartışması, hükümetin yetkilerinin sınırlarını kimin belirleyeceğiyle ilgiliydi. İsrail'in tamamlanmış tek bir yazılı anayasası yoktur. Bunun yerine Knesset zaman içinde Temel Yasalar çıkarmış, Yüksek Mahkeme de bunların statüsünü ve olağan yasamalara getirdikleri sınırları yorumlamıştır. Hükümetin önerileri, mahkemelerin hükümet işlemlerini nasıl denetleyeceğini, yargıçların nasıl seçileceğini ve hukuk danışmanlarının bakanlara nasıl yol göstereceğini değiştirecekti.
Temel Yasalar nasıl anayasa hukukuna dönüştü?
İsrail'in tamamlanmış tek bir yazılı anayasası yoktur. Knesset bunun yerine zaman içinde anayasal bölümleri Temel Yasalar olarak kabul etmiştir. Knesset 1992'de Temel Yasa: İnsan Onuru ve Özgürlüğü ile meslek edinme hakkını koruyan bir Temel Yasa çıkardı. Yüksek Mahkeme, United Mizrahi Bank v. Migdal Cooperative Village (1995) davasında Temel Yasaların üstün statüye sahip olup olmadığını ve Knesset'in kendi yasama yetkisini sınırlayıp sınırlayamayacağını ele aldı. Karar, olağan yasaların bu Temel Yasalarda korunan haklara uygunluğunun denetlenmesinin temelini oluşturdu.
Bu gelişme, eksiksiz bir anayasa ortaya çıkarmadı ve Knesset'in yetkisine ilişkin her soruyu da çözüme kavuşturmadı. Bu anayasal bölümlerden biri olan Temel Yasa: Yargı, mahkemelerin bağımsızlığını ve atama çerçevesini Knesset'in metninde belirler. Bu tamamlanmamış yapı, bir Temel Yasa'yı değiştirme önerilerini özel bir soruya dönüştürdü: Geçici bir parlamento çoğunluğu, hükümeti sınırlayan kuralları değiştirebilir mi?
2023 paketinde neler önerildi?
Adalet Bakanı Yariv Levin Ocak 2023'te bir paket açıkladı. Başlıca öneriler arasında Yargıç Seçim Komitesinin değiştirilmesi, mahkemelerin makullük denetimine başvurmasının sınırlandırılması, bazı yasalar için geçersiz kılma mekanizması oluşturulması ve hükümet hukuk danışmanlarının statüsünün değiştirilmesi vardı. Bunlar farklı yasama geçmişlerine sahip ayrı önerilerdi; 2023'te yalnızca makullük değişikliği yasalaştı. Atama tartışması için önerilen Yargıç Seçim Komitesinin nasıl değişeceğine bakın. Kabul edilen yasa için makullük değişikliğinin ne dediğine bakın.
Kurumsal tasarım meselesi neden önemliydi?
Destekçiler, kamu politikasını şekillendiren kararlarda seçilmiş yetkililerin daha fazla denetime sahip olması gerektiğini ve yargıçların aşırı nüfuz kazandığını söyledi. Karşı çıkanlar ise İsrail'in parlamenter sisteminde iktidar koalisyonunun hem yürütmeyi hem de Knesset çoğunluğunu kontrol ettiğini; bu nedenle aynı koalisyon her ikisini de kontrol ettiğinde bağımsız bir mahkemenin ve profesyonel hukuki danışmanlığın denge unsuru oluşturduğunu savundu. Dolayısıyla anlaşmazlık, kurumsal kuralların kendisi hakkındaydı: Seçimler yoluyla siyasi hesap verebilirlik yeterli miydi, yoksa yargısal denetim ve bağımsız atamalar da gerekli sınırlamalar mıydı?
Yüksek Mahkemenin Ocak 2024 kararı bu anlaşmazlığı keskinleştirdi. 15 yargıcın 12'si, istisnai durumlarda Mahkemenin Temel Yasaları denetleyebileceğine hükmetti; sekizi makullük değişikliğinin bu sınırı aştığı sonucuna vardı. Mahkemenin gerekçeleri ve oylama sonuçları Ocak 2024 kararlarında açıklanmıştır.