Suudi Arabistan Dışişleri Bakanlığı 7 Şubat 2024’te, başkenti Doğu Kudüs olan bağımsız bir Arap devleti 1967 sınırlarında tanınmadıkça ve Gazze’deki çatışmalar durmadıkça İsrail’le diplomatik ilişki kurulmayacağını açıkladı. Şubat 2025’te normalleşmenin bağımsız bir devlet olmadan gerçekleşmeyeceğini yineledi. Suudi Arabistan bu koşulları diplomatik ilişkilerin ön şartları olarak ortaya koydu.
Riyad’ın açıklamaları
Şubat 2024 açıklaması, 1967 sınırlarında devlet olma hakkının tanınmasını ve başkentin Doğu Kudüs olmasını, İsrail’in Gazze’deki askerî operasyonlarının sona ermesini ve İsrail güçlerinin Gazze’den çekilmesini şart koştu. ABD Dışişleri Bakanlığı Mayıs 2024’te Suudi taleplerini Gazze’de sükûnet ve bağımsız bir devlete giden yol olarak tanımladı. Bu ayrım önemlidir: “yol”, devletin hemen kurulacağı anlamına gelmeyebilir; Suudi Arabistan’ın kamuya açık açıklaması ise devletin tanınmasını talep etti.
Suudi politikası, 1967’de ele geçirilen topraklardan çekilme, mülteciler meselesinin uzlaşmayla çözümü ve başkenti Doğu Kudüs olan bir Arap devleti karşılığında bölgesel normalleşme öneren 2002 Arap Barış Girişimi’ne de dayanıyor. Güncel ifadeler için Suudi Dışişleri Bakanlığının tarihli açıklamasına ve Şubat 2025’teki teyidine bakın.
İsrail’in açıkladığı tutum
19 Şubat 2024’te İsrail kabinesi, nihai anlaşmaya ilişkin uluslararası dayatmaları ve bir Arap devletinin tek taraflı tanınmasını reddeden; anlaşmanın ancak ön koşulsuz doğrudan müzakerelerle sağlanabileceğini belirten bir bildiriyi oybirliğiyle kabul etti. Ertesi gün Başbakan Binyamin Netanyahu bu ifadeleri Knesset’e sundu. Netanyahu bildirinin tutumunu aktardı: İsrail tek taraflı tanımaya karşı çıkıyor ve doğrudan müzakere çağrısı yapıyordu.
Temmuz 2024’te Knesset, Ürdün Nehri’nin batısında bir Arap devletinin kurulmasına karşı ayrı bir bildiriyi 68’e 9 oyla kabul etti. Bu, Şubat bildirisindeki tek taraflı tanıma karşıtlığından daha kapsamlı bir ifadeydi. İsrail’in güvenlik gerekçesi, nüfus merkezlerinin yakınında silahlı bir oluşum tehdidine ve uygulanabilir güvenlik düzenlemelerine duyulan ihtiyaca dayanıyor. Suudi Arabistan’ın devlet talebi açık; müzakerecilerin çözmesi gereken temel anlaşmazlık bu.
Koşullar neden siyasi açıdan zor?
İsrail hükümetlerinin iktidarda kalması için parlamento desteği gerekiyor; koalisyon ortakları toprak tavizlerine ve devlet kurulmasına açıkça karşı çıktı. Bir partinin koalisyondan ayrılması çoğunluğu tehlikeye atabilir, ancak tek başına Knesset’i feshetmez ya da otomatik olarak seçime yol açmaz. Koalisyondaki sandalye hesabı tavizleri siyasi açıdan zorlaştırıyor: devlet kurulmasına karşı çıkan partiler hükümetin parlamento çoğunluğunu tehdit edebilir.
ABD, Suudi Arabistan’ın devlet olma taleplerinin normalleşmeye bağlı paketin parçası olduğunu söyledi. 2 Mayıs 2024 tarihli bilgilendirmeye ve Knesset’in Temmuz 2024 oylama kaydına bakın. Paketin geneli ve ABD’ye ilişkin unsurlar için kategoriye genel bakışı okuyun.